श्रीराज पाेखरेल
एउटा पुरानो भनाइ छ— “शल्यचिकित्सकको हातमा परेको चक्कुले मानिसको ज्यान बचाउँछ, तर अपराधीको हातमा परेको त्यही चक्कुले ज्यान लिन्छ।” दोष चक्कुको होइन, त्यसलाई प्रयोग गर्ने सोच र उद्देश्यको हो। यही कुरा राज्यको नीति, प्रविधि र संरचनामा पनि लागू हुन्छ। सही सोच र सही प्रयोग भयो भने त्यही स्रोत र साधनले समाज बदल्न सक्छ।
म कुनै राजधानीको वातानुकूलित कोठामा बसेर यो लेख लेखिरहेको छैन। म आफ्नै गाउँमा बसेर आफ्नै बस्ती, आफ्नै विद्यालय, आफ्नै खेतबारी र आफ्नै समाजलाई नजिकबाट नियाल्दै यो प्रश्न उठाइरहेको छु।
मेरो घरनजिकै मैले पढेको एउटा सामुदायिक विद्यालय छ। करिब १२ कोठाको पक्की भवन छ, सात जना शिक्षक हुनुहुन्छ। तर, विद्यार्थी संख्या भने औँलामा गन्न सकिने— मात्र १-२ जना! शिक्षकहरू आफ्नो जिम्मेवारी र नियमअनुसार विद्यालय आउनुहुन्छ, हाजिरी गर्नुहुन्छ र आफ्नो काम गर्नुहुन्छ। समस्या शिक्षकहरूमा होइन, समस्या त बदलिएको यथार्थमा हो।
अर्कोतर्फ, केही वर्ष अघिसम्म हाम्रा गाउँका खेतबारी हराभरा थिए। रोपाइँ, कतनी, मेलापात, श्रमदान र हरेक सामुदायिक काममा सिङ्गो गाउँ जुट्थ्यो। आज गाउँको करिब ७० प्रतिशत जमिन बाँझो छ। धेरै घरमा ताला झुन्डिएका छन्। गाउँघरमा झाडी र जङ्गल बढेको छ भने बाँकी रहेको अलिअलि खेती पनि बाँदरले नष्ट गरिरहेको छ। कुनै समय गाउँमा कोही बिरामी पर्दा युवाहरूले डोको र स्टेचरमा बोकेर अस्पताल पुर्याउँथे। आज गाउँमा एम्बुलेन्स त आउँछ, तर अस्पतालसम्म बिरामीको साथमा जाने मान्छे भेटाउन मुस्किल पर्छ।
युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा छन्। उनीहरूका परिवार गुणस्तरीय शिक्षा र सेवा-सुविधाको खोजीमा सहर सरेका छन्। यसको प्रत्यक्ष असर विद्यालयमा परेको छ। विद्यालयहरू रित्तिँदै जाँदा गाउँ झन् कमजोर बन्दै गएको छ। यो एउटा यस्तो दुश्चक्र (Vicious Cycle) बनेको छ, जसले गाउँलाई नै निलिरहेको छ।
के हामी यो दुश्चक्रलाई तोड्न सक्दैनौँ?
मेरो विचारमा, अब विद्यालयलाई केवल केटाकेटी पढ्ने र घण्टी बज्ने भवनका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त छैन। विद्यार्थी संख्या न्यून भएका यस्ता विद्यालयहरूलाई अब ‘समुदाय विकास तथा उद्यम सिकाइ केन्द्र’ का रूपमा रूपान्तरण गर्ने समय आइसकेको छ।
एउटा सुन्दर परिकल्पना गरौँ:
एउटै छाना, दुईवटा उद्देश्य: बिहान विद्यालयमा नियमित पठनपाठन चलोस्। दिउँसो वा फुर्सदको समयमा त्यही विद्यालयका कोठाहरूमा गाउँका युवा तथा कृषकहरूका लागि व्यवसायिक योजना, फलफूल नर्सरी, आधुनिक खेती, मौरीपालन, तरकारी उत्पादन, ग्रामीण पर्यटन, डिजिटल बजार, सिटिइभिटि (CTEVT) का अल्पकालीन तालिम, सहकारी व्यवस्थापन, ब्रान्डिङ, वित्तीय साक्षरता र उद्यम सञ्चालन सम्बन्धी तालिमहरू सञ्चालन गरियून्।
उद्यम मार्गदर्शकका रूपमा शिक्षक र विज्ञ: इच्छुक र आवश्यक तालिमप्राप्त शिक्षकहरूलाई आफ्नो नियमित जिम्मेवारीबाहेक ‘उद्यम मार्गदर्शक’ (Enterprise Mentor) को भूमिकामा पनि जोड्न सकिन्छ।
स्थानीय उद्यम सहायता टोली: कृषि प्राविधिक, पशुसेवा प्राविधिक, बैंक, सहकारी र सफल किसानहरू मिलेर एउटा स्थानीय टोली बनोस्, जसले ऋण लगानी गर्ने मात्र होइन, उत्पादित वस्तुको बजार व्यवस्थापन र उद्यम सफल नभएसम्म निरन्तर प्राविधिक साथ दिने प्रणाली निर्माण गरोस्।
यसो गर्न सके विद्यालय भवनको उपयोगिता बढ्छ। गाउँका युवाले आफ्नै घरआँगनमा सीप सिक्ने ठाउँ पाउँछन्। बाँझो जमिन पुनः उत्पादनमा फर्किन्छ र गाउँमै आम्दानीका नयाँ अवसरहरू सिर्जना हुन्छन्।
चीनको ‘शेनजेन’ (Shenzhen) को अनुभवले हामीलाई एउटा कुरा सिकाउँछ— त्यहाँ मानिसहरूलाई गाउँमै “बस” भनेर आदेश मात्र दिइएको थिएन, बरु अवसरहरू सिर्जना गरिएको थियो। जब त्यहाँ रोजगारी, उद्योग र सुरक्षित भविष्य देखियो, मानिसहरू स्वतः बस्न र फर्किन थाले।
नेपालका गाउँहरूलाई पनि आज ठ्याक्कै यही सोच चाहिएको छ। “गाउँ नछोड” भन्ने नाराले मात्र अब पुग्दैन, गाउँमै भविष्य छ भन्ने अवस्थाको सिर्जना गर्नुपर्छ।
म यो प्रस्तावलाई नै अन्तिम सत्य दाबी गर्दिनँ। यो त एउटा राष्ट्रिय बहसको सुरुवात मात्र हो। सायद यो विचारमा धेरै कमजोरीहरू होलान्, धेरै व्यावहारिक परिमार्जनहरू गर्नुपर्ने होला। तर एउटा कुरा निश्चित छ— यदि हामी अहिलेकै यथास्थितिवादी प्रणाली र सोचमा बसिरह्यौँ भने हाम्रा गाउँहरू अझै रित्तिनेछन्, विद्यालयहरू पूर्णतः सुनसान हुनेछन् र युवाहरू अझ टाढा भासिनेछन्।
त्यसैले अब एउटा नयाँ र गम्भीर बहस सुरु गरौँ— के नेपालका विद्यार्थी घटेका सामुदायिक विद्यालयहरूलाई स्थानीय उद्यम, सीप विकास र गाउँ पुनर्जीवन केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ?
यदि यसको उत्तर “सकिन्छ” भन्ने आउँछ र हामीले दृढ इच्छाशक्तिका साथ काम गर्छौँ भने, सायद यही विचारबाट नेपाली गाउँहरूले एउटा नयाँ र समृद्ध भविष्य भेट्नेछन्। भनिन्छ नि— “सफल मानिसहरू फरक काम गर्दैनन्, उनीहरू हरेक काम फरक तरिकाले गर्छन्।” हाम्रो गाउँ बचाउन हामीले अवलम्बन गर्ने फरक र नवीन तरिका यही नै हुन सक्छ।
केही मुख्य सुधारहरू:
१. व्याकरण र हिज्जे: ‘सक्तरी’ लाई ‘७०/सत्तरी’, ‘एम्युलेन्स’ लाई ‘एम्बुलेन्स’, ‘दुश्चचक्र’ लाई ‘दुश्चक्र’ जस्ता साना त्रुटिहरू सच्याइएको छ।
1. वाक्य गठन: वाक्यहरूलाई पढ्न सजिलो र प्रभावकारी बनाउन केही ठाउँमा विराम चिह्न र बुँदाहरू (Bullet Points) को प्रयोग गरिएको छ।
1. प्रवाह (Flow): चीनको शेनजेनको उदाहरण र तपाईंको परिकल्पनालाई अझ प्रष्ट रूपमा बुझिने गरी मिलाइएको छ।
